सामाजिक सुरक्षा कोष किन आवश्यक छ ?

काठमाडौँ। सामाजिक सुरक्षा कोष महान् लक्ष्यमा सामान्य व्यवस्थापनको छाया ​विषय योगदानकर्ता श्रमिकको सहजताका लागि तत्काल ग्राहक सेवा सुधारको आवश्यकता ​योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा योजना नेपालका श्रमिकहरूको भविष्यको सुनिश्चितताका लागि एक क्रान्तिकारी र दूरगामी कदम हो। यसले लाखौं श्रमिकलाई औषधोपचार, मातृत्व, दुर्घटना, र वृद्धावस्थामा आर्थिक सुरक्षाको भरोसा दिलाएको छ।

सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) मार्फत स्वास्थ्य सेवा प्रदायक विभिन्न अस्पतालहरूमा सहज पहुँच स्थापित गर्ने प्रयास आफैँमा सराहनीय छ, जसले श्रमिकलाई उपचारको क्रममा ठूलो राहत प्रदान गरेको छ। यो कोषको सकारात्मक पक्ष हो, जसले सरकारको सामाजिक न्याय प्रतिको प्रतिबद्धता झल्काउँछ। ​तर, यस महान् उद्देश्यको कार्यान्वयनमा देखिएको सानो तर गम्भीर कमजोरीले समग्र प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। ​ सेवाको बेवास्ता: एक असहज वास्तविकता ​विभिन्न सम्बद्ध अस्पतालहरू र स्वयम् कोषका कार्यालयहरूमा सेवाग्राहीका लागि उपलब्ध गराइएका सम्पर्क नम्बरहरूको अवस्था लज्जास्पद छ।

यो तथ्य दुखद छ कि २४ घण्टा सञ्चालन हुनुपर्ने भनिएका फोनहरू या त लाग्दैनन्, या उठ्दैनन्, वा उठे पनि समस्याको समाधान गर्न असक्षम देखिन्छन्। ​जब एउटा श्रमिक बिरामी वा दुर्घटनामा परेर तत्काल सुविधाको खोजीमा हुन्छ, उसलाई सबैभन्दा पहिले आवश्यक पर्ने कुरा सहज सूचना र द्रुत समन्वय हो। फोन नलाग्ने यो सामान्य व्यवस्थापकीय कमजोरीले श्रमिकलाई गन्तव्यमा पुग्नु अगावै निराश र थकित बनाउँछ। ​ प्रश्नः व्यवस्थापनको सानो कडीमा ठूलो असफलता ​जहाँ कोषले लाखौं श्रमिकको करोडौंको भविष्यको सुरक्षा र आर्थिक व्यवस्थापन गर्ने जस्तो संवेदनशील र विशाल जिम्मेवारी लिएको छ, त्यहाँ एउटा साधारण टेलिफोन वा गुनासो व्यवस्थापन (Grievance Handling) प्रणाली लाई समेत प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न नसक्नुले गम्भीर प्रश्नहरू जन्माउँछ: ​”यदि कोषले आफ्नो दैनिक ग्राहक सेवाको ‘माइक्रो-म्याग्नेजमेन्ट’ (Micro-management) समेत चुस्त बनाउन सक्दैन भने, यसले कसरी श्रमिकको जीवनभरको योगदानलाई कुशलतापूर्वक ‘म्याक्रो-म्याग्नेजमेन्ट’ (Macro-management) गर्न सक्ला?” ​यो अवस्थाले श्रमिकहरूलाई यो सोच्न बाध्य बनाएको छ कि उनीहरूलाई योगदानका लागि जबरजस्ती गरिएको छ, तर उनीहरूले तिरेको पैसा बराबरको उत्तरदायित्व र सहजता कोषबाट पाउन सकेका छैनन्। ​

तत्काल सुधारका लागि दबाब ​सामाजिक सुरक्षा कोषसँग ठूलो सम्भावना छ र यो देशको भविष्य हो। यसलाई सफल बनाउन निम्न कार्यहरूमा तत्काल ध्यान केन्द्रित गर्न आवश्यक छ: ​व्यवस्थित कल सेन्टर (Call Center): सम्पर्क नम्बरहरूलाई केवल देखावटी नबनाई, समस्या समाधान गर्न सक्ने पर्याप्त तालिम प्राप्त कर्मचारीसहितको पूर्ण-सञ्चालित कल सेन्टर स्थापना गरियोस्। ​गुनासो सुन्ने अधिकारीको सक्रियता: कोषको आधिकारिक वेबसाइटमा उल्लेख भएअनुसार गुनासो सुन्ने अधिकारीको सम्पर्कलाई २४सै घण्टा प्रभावकारी बनाइयोस् र हरेक गुनासोलाई निश्चित समय सीमाभित्र समाधान गर्ने जवाफदेही प्रणाली (Accountability Mechanism) लागू गरियोस्। ​प्रविधिमैत्री समाधान: फोनसँगै मोबाइल एप (Mobile App) र अनलाइन पोर्टल मार्फत सेवाहरूको अवस्था (Status) हेर्न मिल्ने गरी डिजिटल समाधानलाई अझ बलियो बनाइयोस्। ​निष्कर्षमा, सामाजिक सुरक्षा कोषको जग बलियो छ र यसको नियत पवित्र छ। तर, यसको साख र विश्वास कायम राख्न, कोषले अब ठूला-ठूला योजनाहरू मात्र होइन, बरु एउटा फोन उठाउने र एक नागरिकको समस्या समाधान गर्ने जस्ता साना, तर अर्थपूर्ण सेवाहरूमा आफ्नो प्रतिबद्धता प्रमाणित गर्नुपर्छ। श्रमिकहरूलाई योगदानका लागि उत्प्रेरित गर्न उनीहरूको विश्वास जित्न आवश्यक छ, र यो विश्वास उत्कृष्ट ग्राहक सेवा बाट मात्र स्थापित हुन्छ।