लोकतन्त्र सुदृढीकरणका लागि संवाद अपरिहार्य

युवाहरू सडकमा उत्रिनु र आक्रोशित हुनुको पछाडि लोकतान्त्रिक संस्थाहरूले समयमै अपेक्षित नतिजा दिन नसक्नु मुख्य कारण हो। तर, यसको समाधान लोकतन्त्रको विनाश वा तोडफोड होइन, बरु लोकतन्त्रलाई अझ बढी समावेशी, पारदर्शी, चुस्त र नतिजामुखी बनाउनु हो।

विपुल पोख्रेल

लोकतन्त्र सुदृढीकरणका लागि संवाद अपरिहार्य

विपुल पोख्रेल

पछिल्लो समय विश्वका विभिन्न मुलुकहरू—विशेषगरी फ्रान्स लगायतका विकसित र लोकतान्त्रिक देशहरूमा —‘युवा पुस्तामा देखिएको विद्रोही चेत र त्यसले लिएको हिंसात्मक रूपले गम्भीर चिन्ता पैदा गरेको छ । अर्कोतिर नेपाललगायत हिन्दू धर्मावलम्बी भएका विश्वका थुप्रै राष्ट्र यतिखेर विजया दशमी पर्व मनाउन व्यस्त छ । अहिलेलाई युरोपतिरकै सन्दर्भमा छलफल गरौं ।

फ्रान्सलगायतका केही युरोपेली देशमा लामो समयदेखि शासन सत्तामा रहेकाहरूका नीति, कार्यशैली र सामाजिक–आर्थिक असमानताप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै सडकमा उत्रिएका युवाहरूले सरकारी भवन, पसल र भौतिक संरचनाहरूमा आगजनी तथा तोडफोड गर्ने घटनाहरू बढेका छन्। तात्कालिक आक्रोशलाई शान्त पार्न वा प्रणालीप्रति विरोध जनाउन सडकमा विध्वंस मच्चाउने यो शैली कुनै पनि हालतमा उचित हुन सक्दैन।

१. हिंसात्मक आन्दोलनको सीमा र दीर्घकालीन क्षति

कुनै पनि समाज वा देशका लागि आफ्ना युवाहरूमा राज्यप्रतिको असन्तोष वा चेत जाग्नु आफैँमा नकारात्मक कुरा होइन । प्रसिद्ध दार्शनिक कार्ल पोपर (-Karl Popper) ले भनेका छन्— हामीले लोकतन्त्रलाई यसकारण रोज्नुपर्छ कि यसले बिना रक्तपात र हिंसा सरकार बदल्ने र सुधार गर्ने अहिंसात्मक अवसर प्रदान गर्छ । 

जब युवाहरूको असन्तोष व्यक्त गर्ने माध्यम आगजनी, तोडफोड र मानवीय क्षति पु¥याउनेसम्म पुग्छ, त्यसले आन्दोलनको पवित्रता र मर्मलाई नै नष्ट गरिदिन्छ । सडकको अराजकताले केही समयका लागि कसैलाई मनोवैज्ञानिक तुष्टीकरण (Satisfaction) त देला, तर यसले दीर्घकालीन रूपमा देशको अर्थतन्त्र, सामाजिक सद्भाव र जनजीवनलाई ध्वस्त बनाउँछ। हिंसा र तोडफोडको बाटोबाट प्राप्त हुने कुनै पनि परिवर्तन सर्वस्वीकार्य वा दिगो हुन सक्दैन। अन्ततः जुनसुकै राजनीतिक र सामाजिक निकासका लागि संवाद र वैधानिक प्रक्रियामै फर्किनुपर्ने हुन्छ।

१.V–Dem  प्रतिवेदनः लोकतन्त्रको विश्वव्यापी क्षयीकरण र नयाँ जोखिम

स्वीडेनको गोथेनबर्ग विश्वविद्यालयस्थित V–Dem (Varieties of Democracy इन्स्टिच्युटको पछिल्लो प्रतिवेदन (म्झयअचबअथ च्भउयचत) अनुसार विश्वमा ’अटोक्रेटाइजेसन’ (Autocratization स्वेच्छाचारिता) को लहर बढ्दो छ । प्रतिवेदनले देखाएको छ कि विश्वका धेरै देशहरूमा नागरिक स्वतन्त्रता, संस्थागत विश्वास र युवाहरूको राजनीतिक सहभागितामा ह्रास आइरहेको छ ।

जब लोकतान्त्रिक संस्थाहरू (संसद, अदालत, निर्वाचन आयोग) ले सही रूपमा काम गर्दैनन्, तब नागरिकहरूमा विशेष गरी युवा पुस्तामा प्रणालीप्रतिको विश्वास टुट्छ । ख्–म्झ ले औंल्याएको यो चेतावनीले के स्पष्ट पार्छ भने— यदि लोकतन्त्रले परिणाम दिन सकेन भने त्यसको ठाउँ कि त पपुलिज्म (एयउगष्किm) र अधिनायकवादले लिन्छ, कि त सडकको हिंसात्मक अराजकताले। त्यसैले लोकतन्त्रको रक्षाका लागि प्रणालीलाई जनमुखी र नतिजामुखी बनाउनु आजको मुख्य चुनौती हो।

१. नवपुस्तामा लोकतान्त्रिक मूल्य र संस्कार कसरी बुझाउने?

आधुनिक युवा पुस्ता र अल्फा पुस्ता द्रुत परिणाम र सूचनाको तीव्र प्रवाहमा हुर्किएको छ। उनीहरूमा धैर्यताको कमी र प्रणालीप्रतिको वितृष्णा देखिनु स्वाभाविक जस्तै बनेको छ। विद्वान ल्यारी डायमण्डका अनुसार— ‘लोकतन्त्र कुनै उपहार होइन, यो एक नागरिक अभ्यास हो जसलाई हरेक पुस्ताले पुनर्जागरण गरिरहनुपर्छ ।’

युवा पुस्तामा लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यता प्रवर्धन गर्न निम्न कदमहरू आवश्यक छन् : 

नागरिक शिक्षा र व्यावहारिक लोकतन्त्रः लो विद्यालय र विश्वविद्यालयस्तरमै सैद्धान्तिक मात्र होइन, व्यावहारिक लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार र कर्तव्य, तथा नीति निर्माण प्रक्रियाबारे बहस र अभ्यास (उदा. मोडल पार्लियामेन्ट) गराइनुपर्छ।

 सञ्चार र सहभागिताको दायरा फराकिलो बनाउनेः युवाहरूका भावना र आक्रोशलाई सुन्नका लागि राज्यका निकायहरूले परम्परागत शैली छाडेर डिजिटल र प्रत्यक्ष संवादका नयाँ मञ्चहरू सिर्जना गर्नुपर्छ।

 संस्थागत विश्वासको पुनर्बहालीः युवाहरूलाई लोकतन्त्र भनेको केवल ’भोट हाल्ने अधिकार’ मात्र होइन, यो ’उत्तरदायित्व र नागरिक सहभागिता’ हो भन्ने अनुभूति दिलाउन सुशासन र भ्रष्टाचारमुक्त वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

१.AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) को सदुपयोगः लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि

आजको युग प्रविधिको युग हो। AI ले एकातिर फेक न्युज र भ्रामक सूचना फैलाएर लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्ने जोखिम बढाएको छ भने, अर्कोतिर यसको सही र सकारात्मक प्रयोगले लोकतन्त्रलाई थप पारदर्शी र समावेशी बनाउन सक्छः

 पारदर्शिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रणः सरकारी बजेट, खरिद प्रक्रिया र नीतिगत निर्णयहरूमा AI आधारित ’ओपन डाटा’ प्रणाली प्रयोग गरी नागरिक निगरानी बढाउन सकिन्छ ।

 नीति निर्माणमा जनमत संकलनः ब्क्ष् टूलहरूको प्रयोग गरेर लाखौँ युवा तथा नागरिकहरूका सुझाव र असन्तुष्टिलाई विश्लेषण गरी छिटो र प्रभावकारी नीति बनाउन सकिन्छ।

 तथ्यमा आधारित बहस-Fact–Based Discourse_सडकको आक्रोश र भ्रामक अफवाहलाई चिर्न ब्क्ष् मार्फत सत्य–तथ्य सूचना र तथ्याङ्क छिटो नागरिकसम्म पु¥याउन सकिन्छ, जसले नागरिकलाई विवेकपूर्ण निर्णय लिन मद्दत गर्छ।

१. लोकतन्त्रलाई परिणाममुखी बनाउने चुनौती र जिम्मेवारी

राजनीतिशास्त्रमा लोकतन्त्रलाई संसारकै उत्तम व्यवस्था मानिनुको मुख्य कारण यसभित्र रहेका ‘आत्मसुधारका संयन्त्रहरू’ (Self–correcting mechanisms) हुन्। लोकतन्त्रले सडकको विध्वंस होइन, संस्थागत प्रणालीमार्फत शान्तिपूर्ण परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्छः

 आवधिक निर्वाचनः निश्चित अवधिमा जनताले आफ्नो मतमार्फत शासकहरूलाई फेर्ने वा पुनः अनुमोदन गर्ने बाध्यकारी व्यवस्था हुन्छ।

 संवैधानिक र नीतिगत सुधारः समयको माग अनुसार संविधान संशोधन, नीतिगत परिमार्जन र संरचनागत सुधारको बाटो लोकतन्त्रभित्रै खुला रहन्छ।

सबैको साझा प्रतिबद्धता र जिम्मेवारी

युवाहरू सडकमा उत्रिनु र आक्रोशित हुनुको पछाडि लोकतान्त्रिक संस्थाहरूले समयमै अपेक्षित नतिजा दिन नसक्नु मुख्य कारण हो। तर, यसको समाधान लोकतन्त्रको विनाश वा तोडफोड होइन, बरु लोकतन्त्रलाई अझ बढी समावेशी, पारदर्शी, चुस्त र नतिजामुखी बनाउनु हो।

अन्ततः, ‘दार्शनिक जोसेफ दे मेस्त्रे’ को चर्चित भनाइ छ— ‘हरेक देशले त्यस्तै सरकार पाउँछ, जस्तो नागरिक उसले कमाएको हुन्छ ।’ लोकतन्त्र केवल सरकारको जिम्मेवारी मात्र होइन, यो नागरिक, युवा, नागरिक समाज, मिडिया र प्रविधि क्षेत्र सबैको साझा दायित्व हो। सडकको तोडफोड र हिंसा छाडेर संवाद, नीतिगत बहस, प्रविधिको सकारात्मक प्रयोग र आवधिक निर्वाचन (जनमत) मार्फत नै समृद्ध र न्यायपूर्ण समाजको निर्माण सम्भव छ। लोकतन्त्रको विकल्प अरू केही हुन सक्दैन, यसको विकल्प अझ उत्तम र परिपक्व लोकतन्त्र नै हो ।(लेखक पोख्रेल नेपाल पत्रकार महासङ्घका पूर्वअध्यक्ष हुन्)