रेजिडेन्ट डाक्टरमाथि श्रम शोषण: श्रम ऐन र संविधानको कसीमा ‘सेतो कोट’ भित्रको अँध्यारो

काठमाडौँ । नेपालको स्वास्थ्य सेवाको मेरुदण्ड मानिने रेजिडेन्ट डाक्टरहरू आज आफ्नै कार्यस्थलमा श्रम शोषणको सिकार भइरहेका छन्। बिरामीको ज्यान जोगाउने जिम्मेवारी बोकेका यी चिकित्सकहरू आफैं भने अत्यधिक कार्यभार (Overwork), निद्राको अभाव र मानसिक तनावले थलिएका छन्। ‘प्रशिक्षार्थी’ को ट्याग लगाएर उनीहरूलाई प्रचलित श्रम कानुनभन्दा बाहिर राख्ने प्रयास गर्नु संवैधानिक र कानुनी दुवै दृष्टिले गलत छ।

१. संवैधानिक हकको ठाडो उल्लंघन
नेपालको संविधान (२०७२) को धारा ३४ (श्रमको हक) ले स्पष्ट भन्छ:
• उपधारा (१): प्रत्येक श्रमिकलाई उचित श्रम अभ्यासको हक हुनेछ।
• उपधारा (२): प्रत्येक श्रमिकलाई उचित पारिश्रमिक, सुविधा तथा योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ।
जब रेजिडेन्ट डाक्टरलाई २४ देखि ३६ घण्टासम्म लगातार काममा खटाइन्छ, तब उनीहरूको ‘उचित श्रम अभ्यास’ को हक मात्र खोसिएको हुँदैन, धारा २९ (शोषण विरुद्धको हक) अन्तर्गत “कसैलाई पनि निजको इच्छा विरुद्ध काममा लगाउन पाइने छैन” भन्ने प्रावधानको समेत उपहास हुन्छ।

२. श्रम ऐन २०७४ र रेजिडेन्टको अधिकार
धेरै शिक्षण अस्पतालहरूले रेजिडेन्टलाई “विद्यार्थी” मात्र मान्छन्, तर श्रम ऐनको दफा २ (झ) ले ‘श्रमिक’ को परिभाषामा “पारिश्रमिक लिई रोजगारदाताका लागि शारीरिक वा बौद्धिक कार्य गर्ने व्यक्ति” भनेको छ। रेजिडेन्टहरूले अस्पतालको ओ.पि.डि., आई.सी.यु. र शल्यक्रिया कक्षमा गर्ने काम पूर्ण रूपमा बौद्धिक र शारीरिक श्रम हो।
श्रम ऐनका उल्लंघन भइरहेका प्रमुख बुँदाहरू:
• कार्य समय (दफा २८): ऐनले दैनिक ८ घण्टा र साप्ताहिक ४८ घण्टाभन्दा बढी काम गराउन नपाइने व्यवस्था गरेको छ। तर रेजिडेन्टहरू साप्ताहिक ८० देखि १०० घण्टासम्म खटिन बाध्य छन्।
• अतिरिक्त समय (दफा ३०): यदि ४८ घण्टाभन्दा बढी काम लगाउनुपरेमा श्रमिकको सहमति चाहिने र सामान्य पारिश्रमिकको १.५ गुणा (१५०%) ले हुने गरी अतिरिक्त समयको भुक्तानी दिनुपर्ने व्यवस्था छ। नेपालका रेजिडेन्टले यो सुविधा पाउनु त परको कुरा, ‘पोस्ट ड्युटी’ समेत पाउँदैनन्।
• विश्रामको समय (दफा ३१): लगातार ५ घण्टा काम गरेपछि आधा घण्टा विश्राम पाउनुपर्ने हक रेजिडेन्टको हकमा इमर्जेन्सी र ओ.टी. को नाममा शून्य प्रायः छ।
• साप्ताहिक बिदा (दफा ३४): प्रत्येक हप्ता एक दिन बिदा पाउनु अनिवार्य छ, जुन रेजिडेन्टहरूका लागि सपना जस्तै बनेको छ।

३. स्वास्थ्य र सुरक्षाको जोखिम
श्रम ऐनको परिच्छेद १२ ले ‘व्यवसायिक स्वास्थ्य तथा सुरक्षा’ को व्यवस्था गरेको छ। अत्यधिक थकाइका कारण डाक्टरको आफ्नो स्वास्थ्य बिग्रनु मात्र होइन, बिरामीको सुरक्षा (Patient Safety) मा समेत गम्भीर खतरा पैदा हुन्छ। ३० घण्टा नसुतेको डाक्टरले दिने ‘Prescription’ वा गर्ने ‘Procedure’ मा त्रुटि हुने सम्भावना उच्च रहन्छ, जसको जवाफदेही को हुने?

४. “विद्यार्थी” कि “श्रमिक”? भ्रम र यथार्थ
अस्पतालहरूले रेजिडेन्टलाई सस्तो श्रमको स्रोत (Cheap Labor) का रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। ‘सिक्ने समयमा दुःख गर्नुपर्छ’ भन्ने भावनात्मक तर्कले कानुनलाई विस्थापित गर्न सक्दैन। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) को मापदण्ड र विकसित देशका उदाहरण हेर्ने हो भने पनि रेजिडेन्ट डाक्टरलाई निश्चित कार्यघण्टा (Duty Hour Limitation) तोकिएको हुन्छ।

५. अबको बाटो: सुधारका उपायहरू
१. कार्यघण्टा निर्धारण: रेजिडेन्टहरूको साप्ताहिक कार्यघण्टा अधिकतम ६० घण्टा भित्र सीमित गरी ‘Post-call off’ अनिवार्य गरिनुपर्छ।
२. पारिश्रमिक र ओभरटाइम: श्रम ऐन अनुसार न्यूनतम पारिश्रमिक र अतिरिक्त समयको उचित भत्ता व्यवस्था हुनुपर्छ।
३. अनुगमन: नेपाल मेडिकल काउन्सिल र श्रम विभागले संयुक्त रूपमा अस्पतालहरूको कार्यवातावरण अनुगमन गर्नुपर्छ।
४. कानुनी उपचार: यदि कुनै अस्पतालले श्रम ऐन विपरीत काम गराउँछ भने रेजिडेन्टहरूले सामूहिक रूपमा श्रम अदालत वा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने परिपाटी बसाल्नुपर्छ।

डाक्टर हुनुको अर्थ आफ्नो आधारभूत मानव अधिकार र श्रम अधिकार त्याग्नु होइन। रेजिडेन्ट डाक्टरहरूलाई दास सरह खटाउनु आधुनिक चिकित्सा शिक्षाको कलंक हो। जबसम्म डाक्टर सुरक्षित र स्वस्थ हुँदैन, तबसम्म गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको कल्पना गर्नु निरर्थक छ। त्यसैले, श्रम ऐन २०७४ को अक्षरशः पालना गर्दै रेजिडेन्ट डाक्टरहरूको श्रमको सम्मान गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो।