हिन्दू राष्ट्र, राजसंस्था र मधेशको भूमिका : राष्ट्रिय पुनर्जागरणको एउटा दृष्टिकोण

डा.रुद्रनाथ अधिकारी

नेपाल हजारौं वर्षदेखि सनातन हिन्दू सभ्यता, संस्कृति र आध्यात्मिक परम्पराको केन्द्रका रूपमा परिचित रहँदै आएको देश हो । हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको यस भूमिमा ऋषिमुनिहरूको तपस्या, देवस्थलहरूको महिमा, विविध जातजाति र भाषाभाषी समुदायबीचको सहअस्तित्व तथा धार्मिक सहिष्णुताले नेपालको विशिष्ट पहिचान निर्माण गरेको छ। यही ऐतिहासिक र सांस्कृतिक धरातलमा आज फेरि हिन्दू राष्ट्र र राजसंस्थाको पुनस्र्थापनाबारे बहस तीव्र बन्दै गएको देखिन्छ।

कतिपयको विचारमा हिन्दू राष्ट्र र राजसंस्थाको पुनस्र्थापनाका लागि देशका सबै क्षेत्रको सहभागिता आवश्यक हुन्छ । विशेषगरी मधेशको सक्रिय भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुने तर्क गरिन्छ । मधेश केवल नेपालको अन्नभण्डार मात्र होइन, धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले पनि अत्यन्त समृद्ध क्षेत्र हो। जनकपुरधाम, गढीमाई, सिम्रौनगढ, परशुराम क्षेत्र, विभिन्न शिवालय तथा देवीस्थानहरूले मधेशलाई सनातन संस्कृतिको जीवित केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेका छन्।

मधेशका अधिकांश नागरिक सनातन हिन्दू परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। उनीहरूको दैनिक जीवन, संस्कार, पर्व, विवाह, व्रत, पूजा, संस्कृतिप्रतिको आस्था र पारिवारिक मूल्यहरू हिन्दू सभ्यताको आधारमा विकसित भएका छन्। त्यसैले हिन्दू राष्ट्रको अवधारणामाथि हुने कुनै पनि राष्ट्रिय बहसमा मधेशको आवाज, भावना र सहभागिता स्वाभाविक रूपमा महत्त्वपूर्ण हुने विश्वास धेरैले व्यक्त गर्ने गरेका छन्।

हिन्दुत्व कुनै एउटा जाति, भाषा वा क्षेत्रको सीमित पहिचान होइन भन्ने धारणा पनि व्यापक रूपमा राखिन्छ। यसलाई विश्वभर फैलिएका करोडौं हिन्दूहरूको सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र सभ्यतागत आत्मासँग जोडेर हेरिन्छ। हिन्दुत्वले सत्य, अहिंसा, करुणा, सहिष्णुता, परिवारप्रतिको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा तथा “वसुधैव कुटुम्बकम्ब” जस्ता सार्वभौमिक मान्यतालाई आत्मसात् गर्ने दर्शनका रूपमा धेरैले व्याख्या गर्छन्।

यदि नेपाल पुनः हिन्दू राष्ट्रका रूपमा स्थापित भयो भने, त्यसले विश्वभरका हिन्दूहरूको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउन सक्छ भन्ने मत पनि व्यक्त गरिन्छ । पशुपतिनाथ, जनकपुरधाम, मुक्तिनाथ, लुम्बिनी वरपरका सांस्कृतिक क्षेत्र, देवघाट, बराहक्षेत्र, डोलेश्वर, गोरखनाथ, हलेसी, मनकामना, पाथीभरा लगायतका धार्मिक स्थलहरू विश्व हिन्दू समुदायका लागि अझ आकर्षक तीर्थस्थल बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ ।

धार्मिक पर्यटनको विकास नेपालका लागि आर्थिक दृष्टिले पनि एउटा ठूलो अवसर हुन सक्छ । यदि आवश्यक पूर्वाधार, सुरक्षित वातावरण, व्यवस्थित यातायात, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका होटल, तीर्थमार्ग, धार्मिक सूचना केन्द्र, सांस्कृतिक कार्यक्रम र आधुनिक व्यवस्थापनको विकास गर्न सकियो भने, विश्वका विभिन्न देशबाट आउने तीर्थयात्रीहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ । यसबाट होटल व्यवसाय, यातायात, हस्तकला, कृषि, स्थानीय उत्पादन, साना तथा घरेलु उद्योग, रोजगारी र विदेशी मुद्रा आर्जनमा सकारात्मक योगदान पुग्न सक्छ ।

धार्मिक पर्यटन केवल मन्दिर दर्शनमा सीमित हुँदैन। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, संगीत, कला, हस्तकला, खानपान, लोकसंस्कृति र प्राकृतिक सम्पदाको समेत प्रवद्र्धन गर्छ। यसरी धार्मिक पर्यटन नेपालको अर्थतन्त्रको एउटा सशक्त आधार बन्न सक्ने सम्भावना रहेको मानिन्छ।

यद्यपि कुनैपनि संवैधानिक वा राजनीतिक परिवर्तन लोकतान्त्रिक प्रक्रिया, संविधानसम्मत संवाद, शान्तिपूर्ण बहस र सबै नागरिकको अधिकार तथा सम्मानलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता रहन्छ। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक समाज भएकाले राष्ट्रिय एकता, सामाजिक सद्भाव र पारस्परिक सम्मानलाई सधैं प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ।

हिन्दू राष्ट्र वा राजसंस्थाको विषयमा विचार फरक–फरक हुन सक्छन्। लोकतान्त्रिक समाजमा विविध मत स्वाभाविक हुन्। तर सबै पक्षले शान्तिपूर्ण संवाद, सहिष्णुता र राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरि राख्दै आफ्नो विचार अभिव्यक्त गर्नु नै लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो।

अन्ततः नेपालको समृद्धि, स्थिरता र शान्ति नै सबै नेपालीको साझा लक्ष्य हो। त्यस लक्ष्यमा पुग्न राष्ट्रिय एकता, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, धार्मिक सहिष्णुता, आर्थिक विकास, सुशासन र जनसहभागिता अत्यावश्यक छन्। नेपालको भविष्य जुनसुकै संवैधानिक स्वरूपमा अघि बढोस्, त्यसले सबै नागरिकको सम्मान, अधिकार, समृद्धि र राष्ट्रिय गौरवलाई सुदृढ बनाओस् भन्ने नै सम्पूर्ण नेपालीको साझा कामना हुनुपर्छ।